Địa chính trị trong một đoạn văn
Địa chính trị nghiên cứu cách thế giới tự nhiên định hình hành động của các quốc gia và lý do họ cạnh tranh với nhau. Môn này bắt đầu từ những điều mà một chính phủ không thể thay đổi: núi và sông nằm ở đâu, nước đó có bờ biển hay không, láng giềng là ai, có dầu mỏ hay phải mua. Thuật ngữ này (geopolitics) ghép từ tiếng Hy Lạp "geo" (đất) và "politics" (công việc của nhà nước).
Nga là ví dụ rõ nhất. Moskva nằm trên Đồng bằng Bắc Âu, một dải đất bằng phẳng, trống trải, không có núi hay biển nào ngăn cách với Tây Âu. Nhiều đội quân đã dùng đồng bằng này để xâm lược Nga hết lần này đến lần khác: Napoleon năm 1812, Đức trong Thế chiến thứ nhất, và Đức một lần nữa vào năm 1941. Chính địa lý và lịch sử đó khiến Moskva suốt nhiều thế kỷ muốn có các quốc gia vùng đệm giữa mình và châu Âu, và khiến Nga coi việc NATO mở rộng về phía đông là một mối đe dọa. Địa chính trị giải thích những lợi ích và sức ép này. Nó không biện minh cho những quyết định mà các nhà lãnh đạo đưa ra để đối phó với chúng.
Hai ví dụ ngắn hơn cho thấy phạm vi của môn này. Anh là một đảo quốc, nên trong thời bình không cần một đội quân thường trực lớn để canh giữ biên giới trên bộ. Thay vào đó, Anh xây dựng hải quân và trở thành cường quốc biển hàng đầu thế giới. Hoa Kỳ nằm giữa hai đại dương, phía bắc và phía nam là những láng giềng yếu hơn. Vì vậy, Hoa Kỳ chưa bao giờ phải giữ một quân đội lớn trong nước để bảo vệ biên giới và có thể đưa sức mạnh quân sự ra nước ngoài.
Từ này bắt nguồn từ đâu
Nhà khoa học chính trị người Thụy Điển Rudolf Kjellén đặt ra từ này, "geopolitik" trong tiếng Thụy Điển, vào năm 1899. Từ này xuất hiện trong một bài báo về biên giới Thụy Điển, đăng trên tạp chí địa lý Ymer. Kjellén là giáo sư, đồng thời là nghị sĩ phe bảo thủ trong Quốc hội Thụy Điển. Ông coi nhà nước là một sinh thể được định hình bởi vùng đất nó chiếm giữ, ý tưởng mà ông phát triển trong cuốn sách The State as a Life-Form năm 1916. Ông còn đặt ra một cụm từ khác sống lâu hơn cả ông: "folkhemmet", ngôi nhà của nhân dân. Cụm từ này về sau trở thành khẩu hiệu của Đảng Dân chủ Xã hội Thụy Điển, đối thủ chính trị của ông.
Kjellén kế thừa công trình của nhà địa lý học người Đức Friedrich Ratzel, người mô tả nhà nước như một cơ thể sống cần không gian để phát triển. Tiểu luận "Der Lebensraum" năm 1901 của Ratzel đã đặt tên cho ý tưởng đó: Lebensraum, "không gian sinh tồn".
Karl Haushofer, một vị tướng người Bavaria từng làm quan sát viên quân sự ở Nhật Bản, trở thành giáo sư ở München sau Thế chiến thứ nhất và biến những ý tưởng này thành một học thuyết. Năm 1924, ông lập một tạp chí về địa chính trị. Cũng trong năm đó, ông đến thăm học trò cũ Rudolf Hess ở nhà tù Landsberg, nơi Hess đang thụ án cùng Adolf Hitler. Qua Hess, các ý tưởng của Haushofer về Lebensraum đến được giới lãnh đạo Quốc xã, và họ dùng chúng để biện minh cho việc chinh phục Đông Âu. Haushofer ảnh hưởng đến chính sách của Quốc xã đến mức nào thì đến nay vẫn còn tranh cãi.
Chính gia đình Haushofer cho thấy câu chuyện này rối rắm đến đâu. Theo luật Quốc xã, vợ ông, bà Martha, là người mang một nửa dòng máu Do Thái, và Hess đã che chở cho gia đình họ. Con trai họ, Albrecht, tham gia nhóm đứng sau âm mưu ám sát Hitler ngày 20 tháng 7 năm 1944 và bị SS xử bắn ở Berlin vào tháng 4 năm 1945. Tháng 3 năm 1946, Karl và Martha Haushofer tự sát tại trang trại của họ ở Bavaria.
Sau năm 1945, từ "địa chính trị" gắn chặt với sự bành trướng của Quốc xã đến mức các trường đại học phương Tây hầu như tránh dùng nó trong nhiều thập kỷ.
Từ này trở lại đời sống thường ngày vào những năm 1970. Henry Kissinger, cố vấn an ninh quốc gia rồi Ngoại trưởng Hoa Kỳ, thường dùng nó để mô tả chính trị cân bằng quyền lực và góp phần đưa nó trở lại. Các nhà sử học vẫn tranh luận ông đóng vai trò lớn đến đâu trong sự hồi sinh này.
Các lý thuyết kinh điển
Mahan và sức mạnh biển
Alfred Thayer Mahan, một sĩ quan hải quân Hoa Kỳ, xuất bản cuốn The Influence of Sea Power upon History năm 1890. Lập luận của ông rất rõ ràng: ai kiểm soát các tuyến đường biển thì kiểm soát thương mại, và ai kiểm soát thương mại thì thắng chiến tranh. Cuốn sách được đọc kỹ ở Anh, Đức và Nhật Bản, trong đó có cả Hoàng đế Đức Wilhelm II, và góp phần thúc đẩy cuộc chạy đua hải quân giữa Anh và Đức trước Thế chiến thứ nhất. Ở Hoa Kỳ, Mahan ảnh hưởng đến nỗ lực xây dựng một lực lượng hải quân lớn của Theodore Roosevelt.
Mackinder và Vùng Trung tâm
Halford Mackinder, nhà địa lý học người Anh, trình bày bài giảng "The Geographical Pivot of History" (Trục địa lý của lịch sử) tại Hội Địa lý Hoàng gia Anh ngày 25 tháng 1 năm 1904. Mackinder cho rằng vùng nội địa của lục địa Á-Âu, mà ông gọi là vùng trục và sau này là Vùng Trung tâm (Heartland), là trung tâm chiến lược của thế giới. Nhờ đường sắt, một cường quốc lục địa kiểm soát vùng này có thể di chuyển quân đội nhanh hơn bất kỳ cường quốc biển nào đưa tàu đi vòng quanh các bờ biển. Trong cuốn Democratic Ideals and Reality năm 1919, viết như lời khuyên cho những người đàm phán hòa bình ở Paris, ông tóm ý tưởng đó trong ba dòng:
Ai cai trị Đông Âu sẽ làm chủ Vùng Trung tâm:
Ai cai trị Vùng Trung tâm sẽ làm chủ Đảo Thế giới:
Ai cai trị Đảo Thế giới sẽ làm chủ Thế giới.
Bản thân Mackinder chưa bao giờ dùng từ "địa chính trị". Ông cũng không chỉ là nhà lý thuyết ngồi bàn giấy: năm 1899, ông dẫn đầu cuộc chinh phục núi Kenya đầu tiên được ghi nhận, sau đó điều hành Trường Kinh tế London (London School of Economics) và làm nghị sĩ Quốc hội Anh.
Spykman và Vùng Vành đai
Nicholas Spykman, nhà khoa học chính trị người Mỹ gốc Hà Lan tại Đại học Yale, không đồng ý với Mackinder. Spykman cho rằng vành đai ven biển của lục địa Á-Âu, mà ông gọi là Vùng Vành đai (Rimland), quan trọng hơn vùng nội địa. Theo ông, ai kiểm soát Vùng Vành đai sẽ kiểm soát lối vào cả Vùng Trung tâm lẫn các đại dương. Spykman mất năm 1943; cuốn The Geography of the Peace của ông được xuất bản năm 1944, sau khi ông qua đời. Ý tưởng của ông góp phần hình thành chiến lược ngăn chặn của Hoa Kỳ thời Chiến tranh Lạnh, bao vây Liên Xô bằng các liên minh và căn cứ dọc rìa lục địa Á-Âu.
Những khái niệm giải thích phần lớn tin tức
Điểm nghẽn hàng hải
Điểm nghẽn hàng hải là một lối đi hẹp mà tàu thuyền bắt buộc phải đi qua. Khoảng một phần năm lượng dầu thế giới đi qua eo biển Hormuz trước khi Iran đóng cửa eo biển này ngày 28 tháng 2 năm 2026. Phần lớn dầu nhập khẩu của Trung Quốc đi qua eo biển Malacca, một eo biển ở xa Trung Quốc mà hải quân nước này khó bảo vệ. Trước khi lực lượng Houthi tấn công tàu bè trên Biển Đỏ, khoảng 12% thương mại toàn cầu đi qua kênh đào Suez. Vì vậy, khi tàu container Ever Given mắc kẹt ở đó sáu ngày vào tháng 3 năm 2021, hàng trăm con tàu phải xếp hàng chờ ở cả hai đầu kênh. Bản đồ điểm nghẽn cho thấy điểm nào đang mở, bị gián đoạn hay đã đóng.
Cân bằng quyền lực
Cân bằng quyền lực là ý tưởng rằng khi một quốc gia mạnh đến mức có thể áp đảo các nước còn lại, những nước khác sẽ lập liên minh để ngăn nó. Điều này giải thích vì sao các nước châu Âu liên tục lập liên minh chống lại cường quốc mạnh nhất của từng thời: Tây Ban Nha dưới nhà Habsburg, rồi Pháp thời Louis XIV và Napoleon, rồi Đức.
Thế lưỡng nan an ninh
Thế lưỡng nan an ninh là cái bẫy trong đó việc phòng thủ của một nước lại trông như mối đe dọa đối với láng giềng. Khi một bên sắm thêm vũ khí hoặc gia nhập liên minh để tự bảo vệ, bên kia cảm thấy kém an toàn hơn và vũ trang để đáp lại. Kết quả là cả hai đều ở thế tệ hơn trước.
Quốc gia vùng đệm và vùng ảnh hưởng
Quốc gia vùng đệm là một nước nhỏ nằm giữa hai cường quốc lớn hơn, để hai cường quốc này không có chung đường biên giới trực tiếp. Vùng ảnh hưởng là khu vực mà một cường quốc kiểm soát các liên minh và hoạt động thương mại của những nước khác mà không chính thức cai trị họ. Cách Nga nhìn Ukraine và các nước thuộc Liên Xô cũ phù hợp với cả hai khái niệm này.
Quyền lực mềm
Joseph Nye, nhà khoa học chính trị tại Đại học Harvard, đặt ra thuật ngữ "quyền lực mềm" (soft power) năm 1990 để mô tả khả năng một quốc gia gây ảnh hưởng đến nước khác bằng sức hấp dẫn, như văn hóa, giáo dục và các giá trị chính trị, thay vì bằng vũ lực hay tiền bạc.
Răn đe
Hủy diệt lẫn nhau được bảo đảm là tình trạng mà cả hai bên trong một cuộc đối đầu hạt nhân đều có thể hủy diệt nhau, ngay cả sau khi hứng chịu đòn tấn công đầu tiên. Nhiều nhà sử học coi đây là lý do chính khiến các cường quốc chưa đánh nhau trong một cuộc chiến toàn diện nào kể từ năm 1945.
Tài nguyên và sự phụ thuộc
Những nước kiểm soát một tài nguyên thiết yếu có đòn bẩy đối với những nước cần nó. Trung Quốc tinh chế phần lớn đất hiếm của thế giới, nhóm khoáng chất dùng trong đồ điện tử, tên lửa và ô tô điện. Năm 2025, Trung Quốc bắt đầu yêu cầu giấy phép xuất khẩu đối với đất hiếm nặng và nam châm làm từ chúng, và xuất khẩu nam châm của nước này giảm 76% chỉ trong hai tháng. Các trang tài nguyên chiến lược cho thấy ai khai thác, tinh chế và mua mười một loại vật liệu này.
Liên minh
Những liên minh chính thức như NATO ràng buộc các nước phải bảo vệ lẫn nhau, khiến cái giá của việc tấn công bất kỳ thành viên nào trở nên cao hơn. Ai liên minh với ai, và ai bị gạt ra ngoài, định hình gần như mọi cuộc xung đột.
- Thế giớiĐiểm nghẽn hàng hảiNhững eo biển và kênh đào hẹp mà thương mại thế giới phải đi qua, và những nơi còn mở trong năm 2026.
- Bách khoaCân bằng quyền lựcVì sao các nước liên kết với nhau để chống lại quốc gia mạnh nhất.
- Thế giớiTài nguyên chiến lược theo quốc giaAi khai thác, tinh chế và phụ thuộc vào dầu mỏ, đất hiếm, urani, lithium và nhiều thứ khác.
- Thế giớiBản đồ các liên minh thế giớiNhững nước nào thuộc NATO, BRICS, EU, SCO và các khối khác, kèm bản đồ và bảng.
Địa chính trị, quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại
| Nghiên cứu điều gì | Câu hỏi điển hình | |
|---|---|---|
| Địa chính trị | Cách địa lý, tài nguyên và quyền lực định hình lợi ích và sự cạnh tranh giữa các quốc gia | Vì sao Trung Quốc quan tâm đến Đài Loan và Biển Đông đến vậy? |
| Quan hệ quốc tế | Ngành học về cách các quốc gia, thể chế và những chủ thể khác tương tác với nhau, bao gồm luật pháp, ngoại giao, thương mại và các lý thuyết như chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa tự do | Vì sao các nước hợp tác trong Liên Hợp Quốc hay WTO? |
| Chính sách đối ngoại | Những gì một chính phủ quyết định làm ở bên ngoài biên giới | Đức có nên gửi xe tăng cho Ukraine không? |
Địa chính trị là một lăng kính trong lĩnh vực rộng hơn là quan hệ quốc tế. Nó gần nhất với trường phái "hiện thực", gắn với những nhà tư tưởng như Hans Morgenthau và, từ rất lâu trước đó, Thucydides, nhà sử học thành Athens. Trong ghi chép của ông về Chiến tranh Peloponnese, các sứ giả Athens nói với người dân trên hòn đảo nhỏ Melos rằng "kẻ mạnh làm những gì họ có thể, còn kẻ yếu chịu đựng những gì họ phải chịu". Ngày nay, từ "địa chính trị" cũng được dùng khá rộng, nhất là trong tin tức kinh doanh, để chỉ bất kỳ vấn đề chính trị quốc tế nào có nhiều thứ bị đặt cược ("rủi ro địa chính trị").
Địa chính trị năm 2026: bốn ví dụ
Eo biển Hormuz và cuộc chiến Iran năm 2026
Iran đóng cửa eo biển Hormuz ngày 28 tháng 2 năm 2026. Trước ngày đó, khoảng một phần năm lượng dầu thế giới đi qua eo biển này. Việc đóng cửa ngay lập tức ảnh hưởng đến mọi nước phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt vùng Vịnh. Đến tháng 10 năm 2026, các tàu chở dầu đã đi qua trở lại dưới sự hộ tống của hải quân Hoa Kỳ, trong khi Iran vẫn tấn công tàu bè. Bạn có thể xem những nước phụ thuộc nhiều nhất vào Hormuz và đọc về lý do eo biển này rất khó mở lại. Vì chỗ hẹp nhất của eo biển chỉ rộng 39 km, Iran có thể đe dọa nó ngay từ bờ biển của mình.
Đài Loan và chip
TSMC sản xuất khoảng 90% số chất bán dẫn tiên tiến nhất thế giới, trên một hòn đảo cách Trung Quốc đại lục khoảng 130 km. Nếu chiến tranh hoặc phong tỏa làm đứt nguồn sản xuất chip của Đài Loan, các hãng điện thoại, hãng ô tô và công ty AI khắp thế giới sẽ thiếu chip trong vòng vài tháng. Địa lý của eo biển Đài Loan và việc sản xuất chip tập trung trên một hòn đảo khiến đây trở thành một trong những vấn đề địa chính trị hệ trọng nhất thế giới. Đọc thêm: Vì sao Đài Loan sản xuất chip cho cả thế giới, Một cuộc xâm lược Đài Loan của Trung Quốc sẽ diễn ra thế nào?.
Nga và Ukraine
Chính vùng đồng bằng bằng phẳng giải thích nỗi bất an lâu đời của Nga cũng giải thích cuộc chiến ở Ukraine. Ukraine nằm trên cùng vùng đất thấp trống trải đó, ở phía tây nam Moskva, và từng là quốc gia vùng đệm lớn nhất giữa Nga và NATO. Năm 1994, khi đồng ý từ bỏ kho vũ khí hạt nhân lớn thứ ba thế giới, Ukraine đã bỏ đi công cụ răn đe mạnh nhất của mình để đổi lấy những cam kết an ninh. Các cam kết đó không ngăn được Nga vào năm 2014 hay năm 2022.
Khoáng sản thiết yếu và đất hiếm
Trung Quốc kiểm soát phần lớn hoạt động tinh chế đất hiếm của thế giới, nhờ đó có đòn bẩy đối với chuỗi cung ứng đồ điện tử, xe điện và vũ khí tiên tiến. Các nước khác đang cố xây dựng nguồn thay thế, nhưng mở rộng khai thác và tinh chế phải mất nhiều năm. Trung Quốc có trữ lượng lớn, nhưng lợi thế thật sự của nước này nằm ở khâu tinh chế. Trung Quốc đã xây dựng khâu này qua nhiều thập kỷ với sự hỗ trợ của nhà nước, trong khi các nước khác để phần việc bẩn đó cho Trung Quốc làm. Xem trang tài nguyên đất hiếm.
Giới hạn của địa chính trị
Địa lý đặt ra giới hạn, nhưng con người mới là người ra quyết định. Triều Tiên và Hàn Quốc cùng chung một bán đảo, với cùng núi non và bờ biển. Khoảng năm 1960, Hàn Quốc vẫn còn nghèo hơn Ghana. Ngày nay Hàn Quốc là một trong những nền kinh tế lớn nhất thế giới, còn Triều Tiên là một trong những nước nghèo nhất. Khoảng cách giữa hai miền Triều Tiên đến từ các nhà lãnh đạo, thể chế và những lựa chọn.
Địa chính trị cũng từng được dùng để biện minh cho chinh phục. Haushofer và Quốc xã đã biến khái niệm Lebensraum của Ratzel thành lý lẽ để xâm lược Đông Âu. Bất kỳ khuôn khổ nào cho rằng địa lý quyết định vận mệnh của một quốc gia đều có thể bị bóp méo thành lập luận rằng bành trướng là tự nhiên và tất yếu.
Cuối cùng, địa chính trị có thể quá hẹp. Nó thường xem nhẹ các ý tưởng, hệ tư tưởng, tôn giáo, kinh tế và vai trò của từng nhà lãnh đạo. Các nhà phân tích giỏi dùng nó như một lăng kính bên cạnh nhiều lăng kính khác.
Cách học địa chính trị
Hướng dẫn từng bước Cách học địa chính trị vạch ra một lộ trình đầy đủ, từ bản đồ, sách cho đến thói quen đọc tin mỗi ngày. Một điểm khởi đầu tốt và miễn phí là World Geography Quiz (câu đố địa lý thế giới), vì địa chính trị dễ hiểu hơn nhiều khi bạn biết mọi thứ nằm ở đâu. Mục World có hồ sơ quốc gia, bảng xếp hạng và bản đồ tài nguyên để bạn xem theo nhịp của mình. Nếu bạn thích học trên điện thoại, có một bài so sánh riêng về những ứng dụng đáng thử.
Khóa Geopolitics Foundations (Nền tảng địa chính trị) của Orbis biến những ý tưởng trong trang này thành 12 bài học ngắn, từ "What Is Geopolitics?" và "Geography as Destiny" đến "The Eight Chokepoints", "The Balance of Power", "Nuclear Deterrence and MAD" và "How Wars Start".
